Überlieferter und gedruckter Bestand (T)

 diktiertgepredigt
en. ps.1-32 (vor 395)18. 21. 25. 26. 29-32 (Doppelerklärungen)
33-66. 68-70. 72-76. 79-80. 83-86. 88. 90-103. 106. 109. 119-134. 136-149 (zwischen 395 und 415)
110-117 (vor 400 ?)
67. 71. 77. 78. 81. 82. 87. 89. 104. 105. 107. 108. 118. 135. 150 (415 bis nach 420)
Io. ev. tr.55-124 (419 - ?) Io. ev. tr. 1-54
  1-16 (406/407)
  17-19 (414)
  23-54 (414/415)
  20-22 (ca. 419-422)
Fett markiert sind Abweichungen vom Indiculum.
Datierungen nach Müller (en. ps.) bzw. Berrouard 1971 (Io. ev. tr.).

(Possidius,) Indiculum X4. 1-5 (zu en. ps. und Io. ev. tr.) (T)

 Indic. X4TextTextkritikZahl der Psalmenin populo
en. ps.§ 1.Psalmi expositi a primo usque ad tricensimum secundum. Ex his in populo tractati sunt XVIII, XXI, XXVI, XXVIIII, XXX, XXXI, XXXII.XXI] XXV add. Wilmart327
§ 2.Item alii dictati, id est LXVII, LXXI, LXXVII, LXXVIII, LXXXII, LXXXVII, LXXXVIIII, CIIII, CV, CVII, CVIII, CX, CXI, CXII, CXIII, CXIIII, CXV coniuncto sibi CXVI, CXVII, CXXXV, CL. 2121
§ 3.Reliqui omnes excepto centensimo octavo decimo in populo disputati sunt numero nonaginta et septem. 9796
§ 4.Fiunt ergo omnes tractatus psalmorum in populo habiti numero CXXIII, quia centensimus vicensimus primus est expositus.cent. vic. prim.] octogensimus primus scripsi
est STV1 Dolbeau; bis est recc. Wilmart.; ibi est FP
 
 
-----
150
-1
(exp.)
-----
123
Io. ev. tr.§ 5.Incipiunt tractatus de evangelio Iohannis a capite usque in finem in codicibus sex.incipiunt] item S Wilmart
tractatus] CXXI addidi
  

(I) En. 25/2 (T)

en. 25/2Bibelstelle / ThemaIndic. X6. 98
§§ 1-3Eph. 4, 21-28Ex apostolo de homine vetere exuendo et novo induendo
§ 4Luc. 8, 23
§ 5Ps. 25, 9 / Urteilet de versu psalmi vicensimi quinti
§§ 6-14Ps. 25, 1-12

(§ 1) Paulus apostolus cum legeretur, audivit nobiscum sanctitas vestra: Sicut est, inquit, veritas in Iesu, deponere vos secundum priorem conversationem veterem hominem, eum qui corrumpitur secundum concupiscentias deceptionis; renovamini autem spiritu mentis vestrae et induite novum hominem, qui secundum deum creatus est in iustitia et sanctitate veritatis (Eph. 4, 21-24). ... exposuit quid esset exui veterem hominem et indui novum. Cetera enim lectionis ipsius ad eundem intellectum pertinent. Ait quippe quasi dicenti: 'Et quomodo me exuturus sum veterem aut quomodo induturus novum? An ipse tertius homo sum depositurus veterem hominem quem habui et accepturus novum quem non habui, ut tres homines intellegantur et sit in medio qui deponit veterem hominem et accipit novum?' - Ne ergo quisquam tali carnali cogitatione impeditus minus faceret quod iubetur et non faciens excusaret se de obscuritate lectionis, dicit in consequentibus: Quapropter deponentes mendacium loquimini veritatem. Et ecce hoc est deponere veterem hominem et induere novum: Quapropter deponentes mendacium loquimini veritatem, unusquisque cum proximo suo, quia sumus invicem membra ... (Eph. 4, 25)
(§ 3) Ergo attendite cetera in induendo novo homine et exuendo vetere. Deponentes, inquit, mendacium loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, quia sumus invicem membra. Irascimini et nolite peccare (Eph. 4, 25f.) ...
(§ 4) Ad hoc forte pertinet quod audistis etiam in evangelio (Luc. 8, 23): Periclitabatur navigium in stagno, et dormiebat Iesus ... Ad hoc enim pertinet, fratres, totum quidquid dicit apostolus de exuendo vetere homine.
(§ 5) Sed psalmum videamus paulo diligentius ... (Thema: Trennung von Spreu und Weizen; Urteil des Menschen / Urteil Gottes) ... Ad hoc enim hodie cantavimus: Ne comperdas cum impiis animam meam et cum viris sanguinum vitam meam (Ps. 25, 9). ... Et hoc habet totus psalmus, quem volo breviter cum sanctitate vestra considerare, quia brevis est.
(§§ 6-14) (Erklärung von Psalm 25)

(II) Io. ev. tr. 20-22 (T)

Inhalt

Durch eine 'Störung' sind im Bereich von Io. ev. tr. 17-23 folgende Texte überliefert (Wright 1964. 1972. 1981):
TextLesungKonnexHandschriften
abgdez
Io. ev. tr. 17Ioh. 5, 1-18 ······
sermo 125Ioh. 5, 2-5ohne Beziehung zu den Tractatusxx··xx
Io. ev. tr. 18 Ioh. 5, 19 ···x··
Io. ev. tr. 19Ioh. 5, 19-30Erklärung von Ioh. 5, 19 wird in § 3 und § 20 vertagt.···x·
ßÝ
·
·
ßÝ
·
Io. ev. tr. 20Ioh. 5, 19An drei aufeinanderfolgenden Tagen ohne Beziehung zu den anderen Tractatusx···
Io. ev. tr. 21Ioh. 5, 20-23x····x
Io. ev. tr. 22Ioh. 5, 24-30x····x
Io. ev. tr. 23Ioh. 5, 31-40 (bzw. 47)Augustinus erfüllt in § 5ff die am Vortag in Io. ev. tr. 19 vertagte Erklärung von Ioh. 5, 19 (Wright 1964)······

a-z: Siglen der Handschriften
· = vorhanden
ßÝ = Umstellung
x = fehlt

Handschriften

a: Io. ev. tr. 1-19. 23-124, z.B.: Berlin, Phillips 1662, s. VIIIex. (Fulda), Io. ev. tr. 1-19; 23-35 (tr. 20 von späterer Hand auf ff. 160-167 in Io. ev. tr. 23, 2 eingefügt); ebenso München, Bayer. Staatsbibl. 14653, s. VIII2 (Regensburg), tr. 30, 6-54 ('27-51') und Vaticano, Pal. 207, s. VIIIex (Lorsch), tr. 24-54 ('21-51').
b: Io. ev. tr. 1-124 ('1-124'), z.B.: Berlin, theol. lat. fol. 346, s. VIII/IX (Corbie?), tr. 1-54.
g: Io. ev. tr. 1-17. sermo 125. Io. ev. tr. 18-124 ('1-125'), z.B.: Firenze, S. Marco 644, s. IX
d: Io. ev. tr. 1-17. sermo 125 (Teil von Io. ev. tr. 17). 20-124 ('1-122'), z.B.: Roma, Vallicell. A. 14, s. VIII/IX
e: Io. ev. tr. 1-18. 20. 19. 21-124, z.B.: Vaticano, lat. 637, s. IX (Rom; excerpta).
z: Io. ev. tr. 1-18. 20. 19. 23-124, z.B.: Paris, Bibl. nat. lat. 1959, s. VIIIex (N-Frankreich), tr. 1-18. 20. 19. 23-108, 110-123.
(Angaben nach Wright 1972, Siglen von Weidmann)

Indiculum (T)

Indic. VIII. 11-13 (~ Io. ev. tr. 20-22 [Wright 1964. 1981, Weidmann])
Indiculum VIII: contra ArrianosText (mit Lesung)
Tractatus diversi adversus supra scriptos (sc. Arrianos) qui filium inaequalem patri esse contendunt: 
VIII. 11: Ex evangelio Iohannis: Non potest filius a se facere quidquam nisi quod viderit patrem facientem (Ioh. 5, 19)Io. ev. tr. 20 (Ioh. 5, 19)
VIII. 12: Ex eodem Iohanne: Pater enim diligit filium et omnia demonstrat ei (Ioh. 5, 20)Io. ev. tr. 21 (Ioh. 5, 20-23)
VIII. 13: Item de trinitate, de In principio erat verbum.Io. ev. tr. 22 (Ioh. 5, 24-30)
[? - Identifikation unsicher]
(Ioh. 5, 24: Amen, amen dico vobis, quia qui verbum meum audit et credit ei qui misit me, habet vitam aeternam)

Zwischenergebnis (T)

Die drei Predigten Io. ev. tr. 20-22 unterscheiden sich von den anderen gepredigten Traktatus:
1) Io. ev. tr. 20-22 bildet einen isolierten Block von drei zusammengehörigen Predigten, die im Indiculum in der Rubrik contra Arrianos rezensiert sind (Wright 1964. 1981, Weidmann).
2) Augustinus ist mit seinem Auditorium weniger vertraut (Berrouard 1971).
3) Augustinus verfügt über bessere Kenntnis des Arrianismus; die Predigten sind aus theologischen Gründen in die Zeit von Contra sermonem Arrianorum (Berrouard 1971) oder einige Jahre danach (Berrouard 1998) zu datieren. Seit ep. Divj. 23*A steht als Datum für c. serm. Arr. das Jahr 419 fest: dictavi contra Arrianos ad illud quod mihi Dionysius noster de Vico Iuliani miserat (Berrouard 1983).

ep. 23*A, 3 (Divjak) an Possidius von Calama, Dezember 419 (T)

Augustinus informiert Possidius über seine literarische Tätigkeit zwischen 11. Sept. und 1. Dez. 419 (Berrouard 1983)
ep. 23*A, 3 (CSEL 88, 122f): dictavi contra Arrianos (I) ad illud quod mihi Dionysius noster de Vico Iuliani miserat (II) et tres sermones mittendos Carthaginem ... (III) et ut faciam de Iohannis quoque evangelio ea quae restant, dictare iam coepi populares tractatus non prolixos mittendos Carthaginem ea condicione ut, si vult idem senex noster sibi ceteros mitti, <dicat> neque cum dixerit edere differat. Iam sex dictavi; noctes enim sabbati et dominici ipsis proprie deputavi. Itaque dictavi ex quo veni, id est a tertio Idus Septembris usque ad Kalendas Decembres versuum ferme sex milia.
 
I = Contra sermonem Arrianorum (Divjak, Berrouard 1983)
II = Io. ev. tr. 20-22 (Weidmann)
III = Io. ev. tr. 55-60 (Divjak '?', Berrouard 1983)
 
Alle Zwischenergebnisse werden von diesem Testimonium bestätigt: (T)
1) Die drei Predigten sind in antiarrianischem Kontext genannt. Contra Arrianos ist nicht nur auf (I), sondern auch auf (II) zu beziehen.
In ähnlichen 'Titeln' wird nicht der theologische Gegner, sondern nur der Absender bzw. Überbringer der von Augustinus widerlegten Schrift genannt:
Indic. / ep. 23*ARetr.
Ad illud quod mihi Dionysius noster de Vico Iuliani miserat (ep. 23*A, 3)Contra sermonem Arrianorum (2, 52)
Contra quod attulit Centurius a supra scriptis liber unus (Indic. VI. 12)Contra quod attulit Centurius a Donatistis liber unus (2, 19)
Contra quod a Moxor missum est (Indic. VI. 10)Contra nescio quem Donatistam liber unus (2, 28)
2) Die drei Predigten sind diktiert und für den Vortrag in Karthago bestimmt.
3) Die drei Predigten sind gemeinsam mit Contra sermonem Arrianorum (I) entstanden.

Ergebnisse (T)

Die Entstehungsumstände der drei Predigten
Das Verhältnis der drei Predigten zu den Tractatus in Iohannis evangelium

Zusammenfassung (T)

alte Bezeichnungneue BezeichnungTestimonien für Originalzustand1. Beleg für Umstellung
en. 25/1en. 25Indic. X4. 1 
en. 25/2sermo 166AIndic. X6. 98Cassiod. exp. ps. 25
Io. ev. tr. 20-22sermo 126A-CIndic. VIII. 11-13; ep. 23*A, 3Fulg. ep. 14, 17
Io. ev. tr. 23-124Io. ev. tr. 20 (23) -121 (124)Indic. X4. 5; Beda, coll. in apost.