Überlieferter und gedruckter Bestand (T)
| | diktiert | gepredigt
|
|---|
| en. ps. | 1-32 (vor 395) | 18. 21. 25. 26. 29-32 (Doppelerklärungen) 33-66. 68-70. 72-76. 79-80. 83-86. 88. 90-103. 106. 109. 119-134. 136-149 (zwischen 395 und 415)
|
|---|
110-117 (vor 400 ?) 67. 71. 77. 78. 81. 82. 87. 89. 104. 105. 107. 108. 118. 135. 150 (415 bis nach 420)
|
| Io. ev. tr. | 55-124 (419 - ?) | Io. ev. tr. 1-54 1-16 (406/407) 17-19 (414) 23-54 (414/415) 20-22 (ca. 419-422)
|
|---|
Fett markiert sind Abweichungen vom
Indiculum.
Datierungen nach Müller (en. ps.) bzw.
Berrouard 1971 (Io. ev. tr.).
(Possidius,) Indiculum X4. 1-5 (zu en. ps. und Io. ev. tr.) (T)
| | Indic. X4 | Text | Textkritik | Zahl der Psalmen | in populo
|
|---|
| en. ps. | § 1. | Psalmi expositi a primo usque ad tricensimum secundum. Ex his in populo tractati sunt XVIII, XXI, XXVI, XXVIIII, XXX, XXXI, XXXII. | XXI] XXV add. Wilmart | 32 | 7
|
|---|
| § 2. | Item alii dictati, id est LXVII, LXXI, LXXVII, LXXVIII, LXXXII, LXXXVII, LXXXVIIII, CIIII, CV, CVII, CVIII, CX, CXI, CXII, CXIII, CXIIII, CXV coniuncto sibi CXVI, CXVII, CXXXV, CL. | | 21 | 21
|
|---|
| § 3. | Reliqui omnes excepto centensimo octavo decimo in populo disputati sunt numero nonaginta et septem. | | 97 | 96
|
|---|
| § 4. | Fiunt ergo omnes tractatus psalmorum in populo habiti numero CXXIII, quia centensimus vicensimus primus est expositus. | cent. vic. prim.] octogensimus primus scripsi est STV1 Dolbeau; bis est recc. Wilmart.; ibi est FP | ----- 150 | -1 (exp.) ----- 123
|
|---|
| Io. ev. tr. | § 5. | Incipiunt tractatus de evangelio Iohannis a capite usque in finem in codicibus sex. | incipiunt] item S Wilmart tractatus] CXXI addidi | |
|
|---|
(I) En. 25/2 (T)
| en. 25/2 | Bibelstelle / Thema | Indic. X6. 98
|
|---|
| §§ 1-3 | Eph. 4, 21-28 | Ex apostolo de homine vetere exuendo et novo induendo
|
| § 4 | Luc. 8, 23
|
| § 5 | Ps. 25, 9 / Urteil | et de versu psalmi vicensimi quinti
|
| §§ 6-14 | Ps. 25, 1-12
|
(
§ 1)
Paulus apostolus cum legeretur, audivit nobiscum sanctitas vestra:
Sicut est, inquit,
veritas in Iesu, deponere vos secundum priorem conversationem veterem hominem, eum qui corrumpitur secundum concupiscentias deceptionis; renovamini autem spiritu mentis vestrae et induite novum hominem, qui secundum deum creatus est in iustitia et sanctitate veritatis (Eph. 4, 21-24). ... exposuit quid esset
exui veterem hominem et indui novum. Cetera enim lectionis ipsius ad eundem intellectum pertinent. Ait quippe quasi dicenti: 'Et
quomodo me exuturus sum veterem aut quomodo induturus novum? An ipse tertius homo sum
depositurus veterem hominem quem habui et accepturus
novum quem non habui, ut tres homines intellegantur et sit in medio qui
deponit veterem hominem et accipit novum?' - Ne ergo quisquam tali carnali cogitatione impeditus minus faceret quod iubetur et non faciens excusaret se de obscuritate lectionis, dicit in consequentibus:
Quapropter deponentes mendacium loquimini veritatem. Et ecce hoc est
deponere veterem hominem et induere novum:
Quapropter deponentes mendacium loquimini veritatem, unusquisque cum proximo suo, quia sumus invicem membra ... (Eph. 4, 25)
(
§ 3) Ergo attendite cetera
in induendo novo homine et exuendo vetere.
Deponentes, inquit,
mendacium loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, quia sumus invicem membra. Irascimini et nolite peccare (Eph. 4, 25f.) ...
(
§ 4) Ad hoc forte pertinet quod audistis etiam in
evangelio (Luc. 8, 23):
Periclitabatur navigium in stagno, et dormiebat Iesus ... Ad hoc enim pertinet, fratres, totum quidquid dicit apostolus
de exuendo vetere homine.
(
§ 5) Sed
psalmum videamus paulo diligentius ... (Thema: Trennung von Spreu und Weizen; Urteil des Menschen / Urteil Gottes) ... Ad hoc enim hodie cantavimus:
Ne comperdas cum impiis animam meam et cum viris sanguinum vitam meam (Ps. 25, 9). ... Et hoc habet totus psalmus, quem volo breviter cum sanctitate vestra considerare, quia brevis est.
(
§§ 6-14) (Erklärung von Psalm 25)
(II) Io. ev. tr. 20-22 (T)
Inhalt
Durch eine 'Störung' sind im Bereich von Io. ev. tr. 17-23 folgende Texte überliefert (Wright
1964.
1972.
1981):
| Text | Lesung | Konnex | Handschriften
|
|---|
| a | b | g | d | e | z
|
|---|
| Io. ev. tr. 17 | Ioh. 5, 1-18 | | · | · | · | · | · | ·
|
| sermo 125 | Ioh. 5, 2-5 | ohne Beziehung zu den Tractatus | x | x | · | · | x | x
|
| Io. ev. tr. 18 | Ioh. 5, 19 | | · | · | · | x | · | ·
|
| Io. ev. tr. 19 | Ioh. 5, 19-30 | Erklärung von Ioh. 5, 19 wird in § 3 und § 20 vertagt. | · | · | · | x | · ßÝ · | · ßÝ ·
|
| Io. ev. tr. 20 | Ioh. 5, 19 | An drei aufeinanderfolgenden Tagen ohne Beziehung zu den anderen Tractatus | x | · | · | ·
|
| Io. ev. tr. 21 | Ioh. 5, 20-23 | x | · | · | · | · | x
|
| Io. ev. tr. 22 | Ioh. 5, 24-30 | x | · | · | · | · | x
|
| Io. ev. tr. 23 | Ioh. 5, 31-40 (bzw. 47) | Augustinus erfüllt in § 5ff die am Vortag in Io. ev. tr. 19 vertagte Erklärung von Ioh. 5, 19 (Wright 1964) | · | · | · | · | · | ·
|
a-z: Siglen der
Handschriften
· = vorhanden
ßÝ = Umstellung
x = fehlt
Handschriften
a: Io. ev. tr. 1-19. 23-124, z.B.: Berlin, Phillips 1662, s. VIII
ex. (Fulda), Io. ev. tr. 1-19; 23-35 (tr. 20 von späterer Hand auf ff. 160-167 in Io. ev. tr. 23, 2 eingefügt); ebenso München, Bayer. Staatsbibl. 14653, s. VIII
2 (Regensburg), tr. 30, 6-54 ('27-51') und Vaticano, Pal. 207, s. VIII
ex (Lorsch), tr. 24-54 ('21-51').
b: Io. ev. tr. 1-124 ('1-124'), z.B.: Berlin, theol. lat. fol. 346, s. VIII/IX (Corbie?), tr. 1-54.
g: Io. ev. tr. 1-17. sermo 125. Io. ev. tr. 18-124 ('1-125'), z.B.: Firenze, S. Marco 644, s. IX
d: Io. ev. tr. 1-17. sermo 125 (Teil von Io. ev. tr. 17). 20-124 ('1-122'), z.B.: Roma, Vallicell. A. 14, s. VIII/IX
e: Io. ev. tr. 1-18. 20. 19. 21-124, z.B.: Vaticano, lat. 637, s. IX (Rom; excerpta).
z: Io. ev. tr. 1-18. 20. 19. 23-124, z.B.: Paris, Bibl. nat. lat. 1959, s. VIII
ex (N-Frankreich), tr. 1-18. 20. 19. 23-108, 110-123.
(Angaben nach Wright
1972, Siglen von Weidmann)
Indiculum (T)
Indic. VIII. 11-13 (~ Io. ev. tr. 20-22 [Wright
1964.
1981, Weidmann])
| Indiculum VIII: contra Arrianos | Text (mit Lesung)
|
|---|
| Tractatus diversi adversus supra scriptos (sc. Arrianos) qui filium inaequalem patri esse contendunt: |
|
| VIII. 11: Ex evangelio Iohannis: Non potest filius a se facere quidquam nisi quod viderit patrem facientem (Ioh. 5, 19) | Io. ev. tr. 20 (Ioh. 5, 19)
|
| VIII. 12: Ex eodem Iohanne: Pater enim diligit filium et omnia demonstrat ei (Ioh. 5, 20) | Io. ev. tr. 21 (Ioh. 5, 20-23)
|
| VIII. 13: Item de trinitate, de In principio erat verbum. | Io. ev. tr. 22 (Ioh. 5, 24-30) [? - Identifikation unsicher]
(Ioh. 5, 24: Amen, amen dico vobis, quia qui verbum meum audit et credit ei qui misit me, habet vitam aeternam)
|
Zwischenergebnis (T)
Die drei Predigten Io. ev. tr. 20-22 unterscheiden sich von den anderen gepredigten Traktatus:
1) Io. ev. tr. 20-22 bildet einen isolierten Block von drei zusammengehörigen Predigten, die im
Indiculum in der Rubrik
contra Arrianos rezensiert sind (Wright
1964.
1981, Weidmann).
2) Augustinus ist mit seinem Auditorium weniger vertraut (
Berrouard 1971).
3) Augustinus verfügt über bessere Kenntnis des Arrianismus; die Predigten sind aus theologischen Gründen in die Zeit von
Contra sermonem Arrianorum (
Berrouard 1971) oder einige Jahre danach (Berrouard 1998) zu datieren. Seit ep. Divj. 23*A steht als Datum für c. serm. Arr. das Jahr 419 fest:
dictavi contra Arrianos ad illud quod mihi Dionysius noster de Vico Iuliani miserat (
Berrouard 1983).
ep. 23*A, 3 (Divjak) an Possidius von Calama, Dezember 419 (T)
Augustinus informiert Possidius über seine literarische Tätigkeit zwischen 11. Sept. und 1. Dez. 419 (
Berrouard 1983)
ep. 23*A, 3 (CSEL 88, 122f):
dictavi contra Arrianos (I)
ad illud quod mihi Dionysius noster de Vico Iuliani miserat (II)
et tres sermones mittendos Carthaginem ... (III)
et ut faciam de Iohannis quoque evangelio ea quae restant, dictare iam coepi populares tractatus non prolixos mittendos Carthaginem ea condicione ut, si vult idem senex noster sibi ceteros mitti, <dicat> neque cum dixerit edere differat. Iam sex dictavi; noctes enim sabbati et dominici ipsis proprie deputavi. Itaque dictavi ex quo veni, id est a tertio Idus Septembris usque ad Kalendas Decembres versuum ferme sex milia.
I =
Contra sermonem Arrianorum (Divjak,
Berrouard 1983)
II = Io. ev. tr. 20-22 (Weidmann)
III = Io. ev. tr. 55-60 (Divjak '?',
Berrouard 1983)
Alle
Zwischenergebnisse werden von diesem
Testimonium bestätigt: (
T)
1) Die drei Predigten sind in antiarrianischem Kontext genannt.
Contra Arrianos ist nicht nur auf (I), sondern auch auf (II) zu beziehen.
In ähnlichen 'Titeln' wird nicht der theologische Gegner, sondern nur der Absender bzw. Überbringer der von Augustinus widerlegten Schrift genannt:
| Indic. / ep. 23*A | Retr.
|
|---|
| Ad illud quod mihi Dionysius noster de Vico Iuliani miserat (ep. 23*A, 3) | Contra sermonem Arrianorum (2, 52)
|
| Contra quod attulit Centurius a supra scriptis liber unus (Indic. VI. 12) | Contra quod attulit Centurius a Donatistis liber unus (2, 19)
|
| Contra quod a Moxor missum est (Indic. VI. 10) | Contra nescio quem Donatistam liber unus (2, 28)
|
2) Die drei Predigten sind diktiert und für den Vortrag in Karthago bestimmt.
3) Die drei Predigten sind gemeinsam mit
Contra sermonem Arrianorum (I) entstanden.
Ergebnisse (T)
Die Entstehungsumstände der drei Predigten
- Herbst 419 in Hippo entstanden
- diktiert, nicht real gepredigt.
Vgl. Io. ev. tr. 22, 7: quid putamus, fratres mei? in ista turba quae me audit, nulline sunt mortui?; Io. ev. tr. 22, 5: et in hac ipsa lectione paulo post audietis
- auf Aufforderung des Aurelius von Karthago
Das Verhältnis der drei Predigten zu den Tractatus in Iohannis evangelium
- von Augustinus nicht für Tractatus in Iohannis evangelium verfaßt: 'Io. ev. tr. 20-22' (II) und Io. ev. tr. 55-60 (III) werden in ep. 23*A nicht als Teil desselben Werkes genannt.
- Hypothese: 'Io. ev. tr. 20-22' (II) und Io. ev. tr. 55-60 (III) wurden gemeinsam an Aurelius nach Karthago geschickt (mittendos Carthaginem) und dort in die in Entstehung begriffene Edition der Tractatus aufgenommen.
- Erklärung der Anomalien in den Handschriften:
2 ungleiche Editionen: a= 'Hippo' (Io. ev. tr. 1-19. 23-124); b = 'Karthago' (Io. ev. tr. 1-124)
Durch Kontamination von a und b (in b wird sermo 125 eingefügt [g]) und durch Korrekturversuche entstehen die Typen d-z.
Zusammenfassung (T)